Ik was zes jaar oud toen mijn ouders een café-restaurant begonnen in het kleine dorp Vasse, een plaatsje in Twente. Mijn vader was vijftig, mijn moeder vijfenveertig. Met vijf kinderen besloten ze hun leven radicaal om te gooien. Ze hadden geen opleiding en geen ervaring in de hospitality. Wat ze wél hadden, was een open blik en een oprechte, gastvrije houding naar mensen.
Het café-restaurant werd al snel meer dan een plek om te eten of te drinken. Het groeide uit tot een tweede huiskamer voor de mensen in het dorp, een plek waar je gewoon kon binnenlopen en jezelf kon zijn. De sfeer was laagdrempelig en vertrouwd; er werd niets van je verwacht. Jong en oud kwamen er samen: boeren en bouwvakkers, ondernemers en docenten, managers en mensen uit de sociale werkplaats, allemaal naast elkaar aan de bar of aan de grote stamtafel. Er werd gepraat, geluisterd, gelachen, gezongen en soms gewoon gezwegen. Zonder dat het ongemakkelijk was.
Veel bezoekers kwamen alleen, maar niemand was alleen. Er was altijd wel iemand voor een gesprek. En als er geen andere gasten waren, namen mijn ouders die rol zelf op zich. Terugkijkend realiseer ik me hoe bijzonder dat was. Zonder enige kennis van gastvrijheid en daarbij behorende concepten, creëerden zij een plek waar mensen zich gezien en welkom voelden, ongeacht achtergrond, beroep of status.
Pas later, toen ik niet meer thuis woonde en het caféleven miste, begreep ik wat ik daar had geleerd. Gastvrijheid is veel meer dan het organiseren, voorbereiden en serveren van eten en drinken. Het gaat om de ander welkom laten voelen, het samenbrengen van mensen en deze mensen het gevoel geven van erbij te horen. Deze ontmoetingen worden betekenisvol wanneer er aandacht is, wanneer mensen zich gezien en (h)erkend voelen, wanneer er zorg is voor de ander en wanneer echt contact ontstaat. Als er sprake is van oprechte verbinding van mens tot mens.
En dat deze ontmoetingen betekenisvol waren, blijkt tot op de dag van vandaag. Wanneer ik het dorp bezoek, vertellen mensen nog steeds hoe belangrijk het café voor hen was. Zij hadden een plek om samen te komen zonder enige terughoudendheid.
Betekenisvolle ontmoeting
De meeste mensen kunnen zich ontmoetingen herinneren die betekenisvol voor hen waren. Als je doorvraagt blijkt dat zo’n ontmoeting vrijwel altijd te maken heeft met de nabijheid van de ander: echt contact, oprechte aandacht en het gevoel gezien te worden. Deze momenten zijn zelden gepland; ze ontstaan in de marge; in tijd, in aandacht, in een onverwacht gesprek.
Betekenisvolle ontmoetingen ontstaan wanneer er ruimte voor aandacht is, voor verschil en voor erkenning. Juist die ruimte blijkt staat steeds meer onder druk te staan. Door meer online contact, ontmoetingen op afspraak en het wegvallen van traditionele gemeenschapsplekken zoals kerken, buurthuizen en verenigingen, raakt de ruimte om spontaan ontmoeten steeds verder uit beeld. De Britse econoom Noreena Hertz spreekt zelfs van een ‘contactloos tijdperk’, waarin echte verbinding steeds schaarser wordt. Zonder betekenisvolle ontmoetingen verliest de samenleving haar samenhang.
De stille en verbindende kracht van de horeca
Van oudsher is de horeca een plek waar mensen elkaar ontmoeten. In die context kan de horeca een grotere rol spelen dan we vaak beseffen. De bar in het buurtcafé, de grote tafel in een restaurant, de lobby van een hotel of het terras op de hoek van de straat: het zijn plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten zonder uitnodiging, zonder afspraak en zonder voorwaarden.
En juist dáár ligt de ware kracht van gastvrijheid. De horeca creëert, zonder dat dit expliciet wordt benoemd, een plek waarin ontmoeting kan ontstaan. Cafés, restaurants en hotels zijn de plekken waar mensen elkaar ontmoeten. Plekken waar verschillen zichtbaar mogen zijn en sociale grenzen tijdelijk kunnen vervagen. In NRC van 10 januari beschrijft filosoof Hans Schnitzler het café als een sociale omgeving: een oefenruimte voor samenlevingskunst. Aan een tafel of aan de bar oefenen we, vaak ongemerkt, hoe we samenleven. Hoe we ruimte maken voor de ander, hoe we omgaan met verschil en hoe we luisteren naar de ander. Hier ontstaan kleine momenten van afstemming, van aandacht en van menselijk contact. Precies dat maakt deze plekken zo waardevol. Niet groots of grootschalig, maar in het alledaagse. Als oefenruimte voor samenlevingskunst laat de horeca zien dat verbinding mogelijk is, wanneer we haar bewust ruimte geven. Juist daarin vervult de horeca een maatschappelijke rol.
De mate waarin iemand zich welkom voelt in een ruimte, bepaalt of ontmoeting überhaupt kan ontstaan. Dat vraagt niet om het loslaten van vakmanschap of professionaliteit, maar om een verschuiving in hoe gastvrijheid vorm wordt gegeven. Kwaliteit zit niet alleen in service of efficiëntie, maar in het vermogen om ruimte te maken voor ontmoeting en mensen met elkaar te verbinden. Die benadering reikt verder dan de horeca alleen. Ook in andere publieke ruimtes, zoals bibliotheken en theehuizen, is gastvrijheid waardevol, mits er voldoende bewustzijn, sensitiviteit en vaardigheden aanwezig zijn om betekenisvolle ontmoetingen mogelijk te maken.
Recente ontwikkelingen
Recente ontwikkelingen laten een paradox zien. Terwijl de behoefte aan persoonlijk contact groeit, verdwijnen tegelijkertijd steeds meer cafés en buurtkroegen, zowel in dorpen als in steden. Met hen verdwijnen ook informele ontmoetingsplekken. De gevolgen daarvan zijn niet alleen economisch, maar raken juist ook het sociale en maatschappelijke weefsel van onze samenleving.
Tegelijkertijd is er een andere beweging zichtbaar. Zo beschreef de Leeuwarder Courant op 28 januari hoe Generatie Z juist vaker koffiebarretjes en kleinschalige horecaplekken opzoekt. Er is sprake van een duidelijke verschuiving richting daghoreca. De behoefte aan ontmoeting verdwijnt dus niet, maar verandert van vorm. Dat onderstreept dat context ertoe doet: ontmoeting vraagt niet om één type horeca, maar om plekken die aansluiten bij het ritme en de leefwereld van de omgeving.
Wat betekent dit voor hospitality-onderwijs?
Hier ligt een belangrijke opdracht voor het hospitality-onderwijs. Studenten leren terecht over processen, beleving, duurzaamheid en ondernemerschap. Maar minstens zo belangrijk is de vraag hoe gastvrijheid veel sterker kan worden verbonden met onze samenleving, en welke sociale rol de horeca daarin kan vervullen. Hoe kan de horeca ruimte creëren voor betekenisvolle ontmoetingen?
Als gastvrijheid meer is dan service alleen, vraagt dat om onderwijs waarin studenten leren werken met aandacht, dialoog en menselijkheid. Niet alleen wat je doet is van belang, maar vooral vanuit welke waarden je handelt. Niet alleen de individuele gast staat centraal, maar ook de relaties tussen gasten onderling. In het onderwijsconcept Design Based Education (DBE) van NHL Stenden werken studenten bijvoorbeeld samen met bedrijven en communities aan echte vraagstukken, waardoor zij deze sociale dimensie van gastvrijheid in de praktijk leren vormgeven.
Dat vraagt om leeromgevingen waarin studenten zelf betekenisvolle ontmoetingen ervaren en leren herkennen, zowel met gasten, met professionals en met elkaar. Om onderwijs waarin reflectie, empathie en verantwoordelijkheid net zo belangrijk zijn als operationele vaardigheden. Waar studenten leren dat gastvrijheid niet alleen zit in handelingen, maar vooral in een empathische, open houding.
Een bewuste keuze
Durven we de maatschappelijke rol van de horeca te erkennen? De vraag is niet of betekenisvolle ontmoetingen verdwijnen, maar of we bereid zijn ze bewust te behouden. En of de horeca het lef heeft om daarin het voortouw te nemen, als plek waar ontmoeting, verbinding en menselijkheid opnieuw vanzelfsprekend zijn.
Over de auteur
Dr. Hanneke Assen is lector International Hospitality Education aan Hotel Management School Leeuwarden. Ze doet onderzoek naar de rol van hospitality in leren en samenwerken. Niet alleen binnen het onderwijs, maar bijvoorbeeld ook in zorg, technologie en het publieke domein. Haar expertise ligt bij design-based onderwijs, co-creatie en leeromgevingen waarin studenten, docenten en werkveldpartners vanuit een trialogisch perspectief samen leren.
